Ĉu filozofiistoj tro "humanismaj"?

Tre ofte, ĉe mia nokta enlitiĝo, serĉas mi en la radio (kun ricevilo preskaŭ sama al tiu montrita supre) iun ajn kulturan programon por aŭskulti dum kelkaj minutoj antaŭ ekdormo. Hieraŭ nokte, en elsendo de universitata radiostacio mi aŭskultis paroladon inter du kleruloj de humanismaj fakoj, unu pli dediĉita al komunikado kaj literaturo, kun publikigitaj romanoj; la alia, elstara filozofiisto, specialisto pri latina kaj greka lingvoj. La temo estis pri "bestaroj", tre uzitaj en la mezepoko kiel plursignifaj simboloj. La programo apartenis al serio pri mezepoka kulturo, kaj ĝi estis interesa; tamen, proksime de la fino, ili parolis pri tiuj simboloj kaj iliaj samespecaj simboloj en la nuna okcidenta kulturo. La parolantoj pritraktis ilin kiel parto de kulturo alternativa antaŭ "la malsukceso de pozitivismo".

Tuj mi ekpensis ¿Ĉu pozitivismo vere "malsukcesis"? ¿Ĉu tiuj sinjoroj ne parolas tra radio, teknikaĵo filo de pozitivismo, scienco kaj tekniko?

Ofte mi rimarkas ke kleruloj de humanismaj fakoj, amikoj miaj, facilanime parolas pri malsukceso de kulturo tirita far pozitivisma mondrigardo.

Ja, la homaro frontas seriozajn problemojn, sed mi opinias ke tiuj problemoj estus eĉ pli seriozaj (ne malpli) sen la kontribuo de pozitivismo kiu enkondukis sciencon kaj teknikon; des pli ke iu ajn solvo de tiuj problemoj postulas sciencon kaj teknikon, sendpende de la kaŭzo de tiuj problemoj.

Mia venonta prelego: Kosma esplorado per robotoj

Kion mi faras nuntempe? Nu, post mia ĵus pasinta prelego de la 25^a de marto, mi estas dediĉita al pretigo de mia venonta prelego —pri aŭtomata aŭ per-robota kosma esplorado— por la venonta lundo 21^a de aprilo. Tio postulas tempon ĉar mi neniam antaŭe faris saman prelegon.

La kolombia sciencisto Manuel Elkin Patarroyo

Proksimume ekde la jaro 1980, la kolombia sciencisto Manuel Elkin Patarroyo prilaboradas novan metodon por fabriki vakcinojn per kemia sintezado, kaj ne laŭ la kutima metodo kiu baziĝas sur la organismoj kiuj kaŭzas la malsanojn kaj la korespondaj antigenoj de la imuniĝa respondo de la homa korpo.
Per tiu metodo, li kun sia filo Manuel Alfonso Patarroyo, kaj grupo de sciencesploristoj de la Fondaĵo Instituto de Imunologio de Kolombio kaj la Nacia Universitato de Kolombio, laboradis speciale pri kemie sintezita vakcino kontraŭ malario, malsano kiu ĉiujare infektas multajn milionojn da homoj kaj mortigas proksimume 2 milionojn el ili. La esploristaro de doktoro Patarroyo kompreneble, pro limoj en rimedoj, devas sin dediĉi al nur unu aŭ malmultaj malsanoj, tamen la malkovroj faritaj de ili kaj la procedoj desegnitaj kaj perfektigitaj far ili dum pli ol 20 jaroj por sintezi kemie novajn vakcinojn, aplikeblas ĝenerale al proksimume 500 malsanoj (malario, tuberculozo, aidoso, ...). Por la plimulto el tiuj malsanoj la homaro ankoraŭ ne havas vakcinojn.
Kvankam jam la laboro kaj sciencaj atingoj de doktoro Patarroyo ricevis antaŭe altan taksadon internacian kaj eĉ premiojn, kelkaj homoj ankoraŭ ne agnoskis la valoron de liaj atingoj (oni parolas eĉ pri oligopolaj havdeziroj de la grandaj farmaciaj kompanioj, sed mi ne konas detalojn pri tio).
Kompreneble, la perfektigo de efikaj kemiaj procedoj, kaj la plialtigo de efikeco de kemie sitezita vakcino kontraŭ malario postulis daŭran laboron dum tiuj jaroj. Feliĉe, nun la novaĵo estas la agnosko de la valoro de tiuj esploroj kaj atingoj far serioza scienca societo: la Amerika Kemia Societo, per publikigo de scienca artikolo far doktoro Patarroyo kaj lia filo en faka revuo (vidu ligilon malsupre) post okmonata ekzamenado far gravaj fakuloj pri kemio kaj infektaj malsanoj.
La kolombia sciencisto Manuel Elkin Patarroyo malfermas grandegan esperon pri ebleco fari vakcinojn de "nova generacio" kontraŭ multaj malsanoj, kaj tiel eviti la mortojn de mutaj homoj.

Ligiloj:

[En Esperanto] Manuel Elkin Patarroyo kaj sia vakcino kontraŭ malario

[Anglalingva] Resumo el scienca revuo Accounts of Chemical Research de artikolo: "Aperantaj Reguloj por Kemie Sintezitaj Vakcinoj Multantigenaj, Multstadiaj, bazitaj en Subunuaĵoj" ("Emerging Rules for Subunit-Based, Multiantigenic, Multistage Chemically Synthesized Vaccines")

[Anglalingva] Artikolo en Science Daily

Ekzistas hispanlingva intervjua kaj biografia libro pri M. E. Patarroyo:
Romero, F. "Manuel Elkin Patarroyo. Un Nuevo Continente de la Ciencia", eldonejo "El Navegante/Tercer Mundo", 256 paĝoj, ISBN 9586015661, Bogoto, 1994.
Pri la libro, hispanlingve

Nanoteknologio televide

Mi estis invitata far ĵurnalistino de la Centro de Produktado de TV-programoj de la Instituto Teknologia Metropola de Medellín, universitato de mia urbo, por partopreni en televidprogramo diskoniga pri nanoteknologio.
Tiu televida centro universitata produktas programojn por regiona televidkanalo Telemedellín
Mia intervjuo por la programo estos videigita la venontan jaŭdon, 6^a de marto, posttagmeze, en mia biblioteko.
Oni ankoraŭ ne informis min pri kiam la programo estos elsendata.

Mia venonta prelego: La Universo de Albert Einstein

La venontan 11an de septembro mi prelegos pri Albert Einstein [Albert Ajnŝtajn], en la Planetario de mia urbo. Kie, kiel mi skribis antaŭe, mi kunlaboras en sciencpopulariga prelegserio. Por tiu prelego la direktoro de la planetario kaj mi selektis la titolon: "La Universo de Albert Einstein". Mi ankaŭ proponis al la direktoro ke mi volas prelegi la venontan jaron pri Kurt Gödel [gedl]. Kial la venontan jaron? —vi eble demandos— Nu, la elstara matematikisto kaj logikisto mortis en la jaro 1978, do la venonta jaro estos la 30-jara datreveno de lia morto. En la ĉi-supra foto aperas kune Einstein kaj Gödel.

Aktualigo de la 15a de septembro: La prelego okazis kiel ĝi estis planita; vi povas elŝuti dokumenton PDF el ligilo: http://luisguillermo.com/El-universo-de-Einstein.pdf [1.21 MB]

Alvenis tago de Prelego

Kiel mi skribis en antaŭa blogero, mi konsentis prelegi pri Richard Feynman [pr: riĉard fajnman], por ĝenerala publiko, en la Planetario de mia urbo, Medellín. Nu, ĉiu lim-tempo pasas, ĉiu lim-dato alvenas, do hodiaŭ alvenis la tago por tiu prelego. Morgaŭ mi raportos ĉi-bloge kiel okazis la afero. Jen malsupre la unua bildo el la paŭerpojnta bildaro kiun mi pretigis por la prelego: "Richard Feynman kaj la moderna fiziko".

Aktualigo de la 3a de Aŭgusto: La prelego okazis bone, laŭplanite. Ne ĉeestis "amasa" aŭskultantaro, nur proksimume 20 homoj. Kaj —humileco flanken— mi estis laŭdata kiel bona preleganto fare de pluraj aŭskultintoj, inkluzive de la direktoro de la planetario; unu el ili, scianto pri la temo, opiniis ke ĝi estis la plej klarinstrua prelego pri Feynman por ĝenerala publiko kiun li spektis ĝis nun. Post la prelego, mi babiladis proksimume horon kaj duonon pri fiziko kaj ĝia historio kun inĝeniero Horacio Uribe Arbeláez, universitata profesoro pri termodinamiko, kaj granda scianto kaj ŝatanto de fiziko. Vi povas elŝuti la paŭerpojntan bildaron de la prelego, kiel dokumento PDF hispanlingva kun po kvar bildoj ĉiupaĝe, el: http://luisguillermo.com/Feynman-LGRR.pdf [1.2 MB]

Libro "La privilegio esti fizikisto"

Estas bone ke mi finis la instruadon de la unua jarduono en la universitatoj, kaj tial mi havas iom pli da tempo por legi kaj por blogi, antaŭ ol komenci la taskojn de la dua jarduono. Do, ne estas hazarde ke tiuj du agoj —legi kaj blogi— reflektiĝas ĉi-tempe en miaj pli oftaj blogaĵoj pri libroj kaj legado. Mi havas kelkajn librojn en vico por esti priskribataj. Du semajnojn antaŭe, kiam mi prunteprenis el biblioteko biografion pri Richard Feynman, por pretigi estontan prelegon, mi ne povis rezisti la "tenton" pruntepreni ankaŭ la anglalingvan verkon "The privilege of being a physicist" ("la privilegio esti fizikisto", ISBN 0716719827) far Victor Weisskopf, kio estas kolekto de eseoj kun iom simila karaktero al tiuj de la verko de Werner Heisenberg kiun mi menciis en alia blogaĵo. Koincide mi trovis ke Heisenberg mem estas la temo de la 12-a ĉapitro de la verko de Weisskopf. En la libro estas interesaj pripensoj, ne nur pri fiziko sed pri scienco, teknologio, socio kaj iom da membiografio. Ĝiaj 16 eseoj aŭ ĉapitroj estas grupigitaj en kvin partojn: 1-La vivo de sciencisto, 2-Scienco kaj kulturo, 3-Ideoj en fiziko, 4-Du fizikistoj (pri Wolfgang Pauli kaj pri Heisenberg), kaj 5-Scienco kaj socio. Sinteze: Leginda 18-jaraĝa verko.

Nova dika libro

Pasis longa tempo ekde kiam lastfoje mi skribis pri libroj. La lasta jaŭdo mi ne povis kontraŭstari la emon "peki" aĉetante dikan libron. Temas pri "El camino a la realidad", hispanlingva traduko de "The road to reality", far la fizikmatematikisto Roger Penrose. Mi posedas alian libron far li: "The Emperor's New Mind", kiun mi ne ŝatis ĉar tie li verŝajne argumentas kontraŭ la ebleco de Artefarita Inteligenteco, sed tiu libro iras tro tro longe tra fizikaj kaj matematikaj aferoj por argumenti tion, mi vere ne povis kapti lian tro ted-pezan argumentadon kaj daŭras mi kredante ke se "natura" inteligenteco ekzistas, tio sufiĉas por la ebleco ke "artefarita" ankaŭ ekzistu. Tamen, la nova libro, post foliumado, ŝajnis utila al mi rilate ĝian matematikan enhavon, ĉar ĝi pritraktas tiajn aferojn pri kiuj mi volas lerni plu. Tuj post la aĉeto, mi legis la komentariojn pri tiu libro far legantoj en Amazon.com, kaj ili estas plejparte laŭdajn. Kelkaj kritikoj temas pri la penspozicio kontraŭa de Penrose rilate teoriojn plimalpli akceptataj far la plimulto da fizikistoj, kiel Kordoteorio kaj Kosma Inflacio. Tamen, por mia celo lerni pli da matematiko, la libro utilos.

Okaze de la Nobel-premio pri Fiziko 2006

Mi ĝoje surpriziĝis okaze de la ĉi-jara ajuĝo de la Nobel-Permio pri fiziko pro la "teoria" aŭ ne tre "praktika" karaktero de la premiita laboro, ĉar (kvankam la aferon kiun mi ĵus mencios mi ne konstatis rilate al ĉiuj pasintaj premioj) kiel mi skribis en antaŭa blogero, laŭ mi legis en libro tie citita, pli antaŭe la juĝistoj estis hezitantaj por doni la premion okaze de laboro precipe teoria, kiel estis —ekzemple— la karaktero de la Relativeco de Einstein: Ne ricevis Nobel-premion pro tiu laboro Einstein, sed pro alia, malpli profundsignifa sed pli "praktika" por la ĉiutageco homa: la Fotoelektra Efiko.

Unueca kohereco: Emo de scienco

Mi ŝatas historion kaj filozofion de scienco. Dum la lastaj tagoj mi relegas iom malnovan sed -por mi- interesan libron: "Más allá de la Física / Atravesando fronteras" (ISBN 8422007045), hispanlingva traduko el "Schritte über Grenzen", verko far Werner Heisenberg publikigita germanlingve en 1971. La unua parto de la libro enhavas skizojn pri la verkoj de Einstein, Planck, Pauli kaj Bohr, el vidpunktoj historia kaj filozofia; sed interesas min speciale la dua parto, kiu temas pri "Fiziko en pli ampleksa kunteksto". Ĉi tie mi trovas ĉapitron pri la abstrakteco en natursciencoj, kies ideoj tuj rememorigis min pri tio kion mi legis en verko "Consilience" (ISBN 0679450777) far Edward O. Wilson. En la teksto far Heisenberg kaj en Konsilienco videblas similan emon al unueco kaj kohereco de leĝoj kiuj helpas nin kompreni la universon. Foje oni legas kritikon pri iu emo aŭ skolo en iu scienca fako, dirantan ke ĝi havas "envion pri fiziko", opiniante ke en la koncerna scienca fako oni ne devas serĉi abstraktecon kaj matematikecon similan al tiu atingita altgrade far Fiziko, sed mi akordas kun Heisenberg ke abstrakteco kaj ĝeneraleco de naturleĝoj, esprimitaj per matematiko, estas mensa ilo kiu permesas al homo fronti la realaĵon kaj kapti interrilatojn en la universo. Por mi la emo al abstrakteco kaj matematikigo estas inda kaj enda celo por ĉiu scienco dum la serĉado por unueca kohereco en nia kompreno pri la universo.

Mortotago de Ludoviko Boltzmann

Hodiaŭ, 5^an de septembro, mi ne disponas pri tempo por skribi longe, sed deziras profiti la daton por memorigi vin pri la granda fizikisto Ludwig Boltzmann. Kial?, ĉar cent jarojn antaŭe, precize la 5^an de septembro de 1906, tiu fizikisto mortigis sin mem. Li naskiĝis en Vieno, Aŭstrio, la 20^an de februaro de 1844, kaj li multe kontribuis al nia kompreno pri la konsisto de materio el atomoj kaj molekuloj, ideo kiun kelkaj samtempuloj liaj ne facile akceptis. Li faris multajn alportaĵojn al Fiziko, ekzemple pri la konsisto de gasoj kaj pri la radiado el nigra korpo (per la t. n. "Leĝo de Stefan-Boltzmann"). Li estis pioniro pri la fako de "Statistika Mekaniko". Kvankam vere oni ne scias cent-procente prave kial li mortigis sin, kelkaj konsideras ke li estis tro deprimiĝinta pro la ĝenerala neakcepto de siaj konceptoj pri atomeca materio. Verŝajne li ne sciis ke laboraĵo far Albert Einstein -la antaŭan jaron (1905)- pri la movo de molekuloj en likvaĵo, estos helpanta konvinki dubantojn pri la realeco de siaj karaj atomoj kaj molekuloj.

Naskotago de Louis de Broglie

Hodiaŭ estas taŭga tago por rememori ke 114 jarojn antaŭe, en la tiujara 15^a de aŭgusto, naskiĝis en Dieppe (Francio), bebo kiu poste ricevis la iome longan nomon "Louis-Victor Pierre Raymond, Princo de Broglie", pli konata simple kiel Louis de Broglie. Li komencis studi historion en La Sorbonne ekde 1909, celante diplomatan karieron, sed li decidis fariĝi fizikisto pro influo de sia 17-jarojn pli aĝa frato Maurice, kiu esploris la tiame novan fakon de spektroskopio per X-radioj.
Li estis unu el la unuaj fizikistoj akceptantaj la teorio de Max Planck pri lum-kvantumoj, kaj en sia doktoriga tezo de 1924 li proponis ke ĉiu fizika "partiklo", ekzemple elektrono, povas esti priskribata ankaŭ kiel "ondo"; tio perpleksigis profesoron Paul Langevin -inspektoro pri la tezo- kiu decidis montri ĝin al Einstein, kaj post la bona opinio de ĉi-lasta, de Broglie ricevis sian doktorecon. La ideo pri ondoj de partikloj, referencita en posta artikolo far Einstein, vokis interesiĝon de Erwin Schrödinger kaj puŝis lin al disvolvado de ondo-mekaniko. De Broglie ricevis Nobel-premion pri fiziko en 1929. Li mortis en Louvenciennes la 19^an de marto de 1987. La titolon "princo" li heredis pro familia praulo kiu helpis Aŭstrion dum milito.

11a de Majo: naskotago de Richard P. Feynman

Lastatempe mi havis tiun ĉi mian blogon neprizorgita -bedaŭrinde!, sed la kialo estas ke mi estis iom pli okupita, kaj ankaŭ ke pli da mia ĉekomputila kaj ĉeinterreta tempo estis dediĉita al redaktado de kelkaj artikoloj por kontribui al Vikipedio (ja, mi estas -modesta- vikipediisto). Tamen, mi ne volis preterlasi la datrevenon de grava sciencisto por lin rememori: La ĵaŭdo 11^a de Majo estas naskotago de la fizikisto Richard P. FEYNMAN, kio okazis 88 jarojn antaŭe. Krom la tiel-nomataj Fejnmanaj Diagramoj, tiel popularaj en kvantummekaniko, kaj la disvolvo de Kvantuma Elektrodinamiko (mallonge: teorio de la interago de elektroŝargitaj partikloj inter si kaj kun fotonoj), li faris plurajn gravajn kontribuojn al fiziko. Mi ne estas spertulo pri tiuj temoj, sed mi aprezas lin ankaŭ kiel "defianto" aŭ instiganto pri du gravaj disvolvoj por la venontaj tempoj: Nanoteknologio, kaj Kvantumkomputiko. Ni povas diri ke danke al liaj proponoj, aliaj sciencistoj "malfermis siajn okulojn" pri la eblecoj en tiuj du esplorkampoj, kaj komencis prilabori ilin serioze.
Antaŭe mi skribis pri eta libro lia kiun mi kopiigis.
Feynman mortis en 1988.

Naskotago de Wolfgang Paŭli: 25a de Aprilo

La pasintan dimanĉon mi skribis rememorante la fizikiston Max Planck, patro (aŭ unu el la patroj) de kvantuma mekaniko. Nu, dum Planck prilaboris, fine de la jaro 1900, novan leĝon por priskribi elektromagnetan radiadon, en Vieno estis bebo, naskita la 25^an de Aprilo samjara, fariĝonta granda fizikisto: Wolfgang Ernst Friedrich PAŬLI. Baldaŭ en sia junaĝo Wolfgang Paŭli montris elstaran kapablon por matematiko kaj fiziko, tiel ke kiam li estis nur 19-jaraĝa publikigis tri artikolojn pri la Relativeco. Du jarojn poste, por germana enciklopedio de matematika scienco, li skribis samteman longan ĉapitron kiun Einstein mem laŭdis. Tiu ĉapitro estis poste publikigita kiel aparta libro kaj tradukita almenaŭ al la angla lingvo.
El inter multaj kontribuoj de Paŭli en fiziko, eble la du plej gravaj estas: La regulo, nomata nun "Ekskludo-Principo de Paŭli", pri la konduto de partikloj, kaj la teoria postulato -en 1931- ke devas ekzisti nova elemeta partiklo kiun oni trovis eksperimente nur 25 jarojn poste! kaj kiun Enrico FERMI baptis "neŭtrino".
La "Ekskludo-Principo", unue esprimita kiam li estis 24-jaraĝa, diras ekzemple -mi iom simpligas- ke ĉiu orbitalo en atomo (tiutempe oni supizis ke elektronoj estis en "orbitoj" similaj al astronomiaj orbitoj) ne povas enhavi pli ol du elektronoj.
En la nuntempa fiziko, neŭtrinoj estas priesplorataj kun gradega intereso ĉar ili verŝajne estas decidaj por kompreni, ekzemple, kial la universo estas farita el materio anstataŭ el antimaterio?.

23a de Aprilo: naskotago de Max Planck

Dimanĉo 23^a de Aprilo: naskotago de la fizikisto Max PLANCK, 148 jarojn antaŭe. Post lia surprizanta malkovro, en la jaro 1900, pri la nekontinueco de la energio, pli precize de elektromagneta energio, la homa kompreno pri la Universo draste ŝanĝiĝis por ĉiam. Nun mi ne skribas pri lia scienca biografio (pri kio ekzistas multaj skribaĵoj kaj eĉ li verkis "Prisciencan Membiografion"), sed pri kelkaj malpli konataj aferoj, prenitaj el libroj far Walter GRATZER kaj far John GRIBBIN:
Kiam li estis studento, lia profesoro pri fiziko -Philipp von Joly- konsilis lin ne dediĉigi al tiu ĉi scienco, ĉar jam mankis malmulton por scii pri la karaktero de materio; sed tuj oni malkovris la X-radiojn kaj malfermiĝis nova, nekonata panoramego por fizikistoj.
La familia vivo de Planck estis signita far tragedio: Sia edzino mortis en 1909; lia plejaĝa filo mortis en 1916 luktante en la Unua Mondmilito; liaj du filinoj -gemelinoj- mortis ambaŭ dum akuŝoj; lia domo en Berlino estis detruita per bomboj en 1944, kaj kvazaŭ tio tute ne estus sufiĉe!, lian plejjunan filon la Gestapo mortigis fine de la Dua Mondmilito, akuzita pri partopreno en puĉo kontraŭ Hitler.

Mia prelego pri Einstein, elŝutebla

La 8^an de marto de 2005, mi prelegis pri Albert EINSTEIN, invitite far la direktoro pri edukado, kulturo kaj bibliotekoj de la entrepreno Comfenalco de Antjokio. Tiu entrepreno estas kaso kiu administras ŝparfonduson de laboristoj kaj entreprenoj por doni diversajn servojn al la familioj de laboristoj, kaj al la socio ĝenerale. Nu, mi skribas pri tiu prelego nun ĉar mi ĵus havebligis en interreto la 58 ilustraĵojn kiujn mi faris por tiu prelego, kompreneble en hispana lingvo. Vi povas elŝuti ilin kiel dosiero paŭerpojnta, malgrandigita kiel dosiertipo .zip, el sekvanta ligo:
Una Mirada a Albert Einstein [Rigardo al Albert Einstein]

Sommerfeld kaj Heisenberg

La venonta lundo, 5^a de decembro, estos la datreveno de la nasko de du gravaj germanaj fizikistoj: Arnold Johannes Wilhelm SOMMERFELD, naskita en Königsberg 137 jarojn antaŭe, kaj Werner Karl HEISENBERG, naskita en Duisberg 104 jarojn antaŭe.

Sommerfeld kontribuis al la kvantuma teorio pri la atomstrukturo, kaj estis influhava profesoro por pluraj fizikistoj, inkluzive por la 33-jarojn-pli-juna Heisenberg. En 1891 li diktoriĝis pri matematko, laboris en Mineralogia Instituto de Götingen, kaj poste estis profesoro en tiu urbo, en Clasthal kaj en Aachen. En 1906 la Universitato de Munkeno fondis, por lia direktado, Instituton pri Teoria Fiziko. En tiu instituto li kreis bonegan etoson por fiziko, kun studentoj kiel: Peter DEBYE, Wolfgang PAULI, Linus Carl PAULING, Hans A. BETHE kaj Werner HEISENBERG. Sommerfeld influis la fakon de kvantuma fiziko ankaŭ en Usono, pere de vizitoj, inter 1922 kaj 1931, al la Kalifornia Instituto de Teknologio kaj al la Universitatoj de Wisconsin kaj de Miŝigano.
Li kuraĝigis la fizikiston Niels BOHR por ekdisvolvi atoman modelon, modelo kiun poste li mem plikompletigis per aplikado de la Speciala Relativeco de Albert EINSTEIN, konsiderante la relativecajn masojn de elektronoj, kaj aldonante elipsajn elektronorbitojn, krom aliaj kontribuaĵoj tro specialigitaj por ilin priskribi ĉi tie. Einstein diris: "Estas per ĝi [la laboraĵo far Sommerfeld] kiel la ideo de Bohr iĝas plene konvinkanta". Li publikigis en 1919 sian "biblion" pri spektroj: "Atombau und Spektrallinien" [Atomstrukturo kaj Spektrolinioj]. Kvankam sia laboro estis grava por la disvolvo de fiziko, tamen Sommerfeld ne atingis Nobel-premion.

Heisenberg estas eble pli konata ol Sommerfeld, pro sia fama Principo de Necerteco, pro la Nobel-premio de 1932, kaj pro sia disvolvo de Matrica Mekaniko, unua kompleta formularo de Kvantuma Fiziko, prezentita antaŭ ol Erwin SCHRÖDINGER publikigis sian propran formularon de Kvantuma Fiziko: Onda Mekaniko.

Sommerfeld kaj Heisenberg ne nur rilatiĝas pro siaj samaj naskodatoj, sed, la unua estis mentoro kaj juĝanto por la doktoriga verko de la dua. La parola ekzameno okazis la 23^an de julio de 1923, kiam la juna Heisenberg, havis bonegan prezenton pri matematiko kaj teoria fiziko, parto kiun juĝis Sommerfeld, sed malbonan pri eksperimenta fiziko, parto kiun juĝis Wilhelm WIEN. Do, post diskutado inter la juĝantoj, Heisenberg doktoriĝis kun malpli alta noto ol tiaj kiajn li kutime atingadis. Tiutempe teoria fiziko per si mem ne estis tro alte taksata. Poste Heisenberg ricevis trejnadon en eksperimenta fiziko instruata far James FRANCK, sed definitive Heisenberg ne interesiĝis multe pri eksperimentado, li elstaris kiel teoria fizikisto.

Sepa de novembro: naskitaj du fizikistinoj

Hodiaŭ, 7^a de novembro, estas datreveno de la nasko de du sciencistinoj elstaraj en fiziko: Marya SKŁODOWSKA, pli konata per ŝia franclingva nomo kaj la familinomo el ŝia edzo: Marie CURIE, kiu naskiĝis en Varsovio, Pollando, en 1867, kaj Lise MEITNER, kiu naskiĝis en Vieno, Aŭstrio, en 1878.

Marie Curie ricevis du Nobel-premiojn: pri fiziko en 1903 (kune kun sia edzo Pierre CURIE, kaj kun Henry BECQUEREL) pro pionireca esplorado pri radioaktiveco, kaj la premion pri kemio en 1911 pro la eltrovo de la elementoj radiumo [atomnumero 88] kaj polonio [atomnumero 84]. La nomo "radioaktiveco" estis inventita far ŝi, kaj pri tiu fenomeno ŝi publikigis libron en 1910.
Lise Meitner estis unu el la unuaj homoj esplorantaj la fision de atomnukleoj. Ĝenerale oni konsideras nejustan la fakton ke la Nobel-premia Komitato ne donis ankaŭ al ŝi la premion donita al ŝia kunlaboranto Otto HAHN. Simile al Marie Curie, sed pli serioze, Lise Meitner devis elteni kontraŭvirinan diskriminacion, ekzemple: dum siaj unuaj jaroj de esplorado ŝi eĉ devis labori en malnova metiejo ĉar oni malpermesis al ŝi eniri laboratoriojn kie viroj laboris. Ankaŭ, pro sia judeco, ŝi devis fuĝi el Germanio al Svedio, en 1938, pro la nazia persekutado.
Sinjorino Curie mortis pro leŭkemio en sanatorio ĉe la francaj Alpoj, la 4^an de julio de 1934, kaj sinjorino Meitner mortis en Kembriĝo [Cambridge], Britio, la 27^an de oktobro de 1968.
Ambaŭ fizikistinoj rimarkinde sukcesis elstari en tempo kiam la proseksa diskriminacio estis eĉ pli forta ol nuntempe.
En Vikipedio vi povas legi plu pri Marie Curie kaj pri Lise Meitner.

Fiziko por solvi problemon en kuirejo

Hieraŭ vendrede, vespere, mi estis ĉe la komputilo pensante ĉu blogi, kaj pri kio blogi, kaj subite mia edzino alvenis kaj diris ke ŝi havas problemon en la kuirejo: ŝi uzis vitran kaserolon (montrita supre en la ĉi-flanka bildaro) por varimigi akvon por kafo, kaj poste ŝi restigis la kaserolon kun ĝia fundo supren, kaj lasis ĝian ŝtopilon, ankaŭ el vitro, sur ĝi. Post momento ŝi rimarkis ke la ŝtopilo firme gluiĝis al la fundo de la kaserolo, la fundo eniris iomete en la ŝtopilon, kiel mi montras en la dua bido. Rimarkinde, la gluiĝo de la du vitraj partoj estis fortega, ŝi kaj nia hejma servistino klopodis disigi la ŝtopilon el la kaserolo tute sensukcese, kaj do, mia edzino vokis min por ke mi ekspliku kial tia gluiĝo okazis, kaj precipe por demandi ĉu mi kapablas solvi la problemon.
Do, mi lasis la komputilon kaj iris al la kuirejo. Klopodis ankaŭ mi per nur forto disigi la partojn, sed tute sensukcese; ili estis tre perfekte gluitaj. Mia edzino kaj la servistino imagis ke iel per varma akvo oni povos varmigi la kaserolon kaj disigi ilin. Ili varmigis iom da akvo kaj banis per ĝi la randon kie la du partoj ŝajnis gluitaj. Tio ankaŭ ne helpis, nia forto ne sufiĉis ankoraŭ por disigi la partojn.
Mi pensis ke se mi povus samtempe iomete malgrandigi la kaserolan fundon, kaj iomete grandigi la ŝtopilon, eble la du partoj disiĝos, aŭ almenaŭ iomete febliĝos la gluiĝo. Do mi elpensis procedon, kiel mi ilustras per la tria bildo: samtempe malvarmigi la kaserolan fundon per akvo kun glaciaĵoj, por ĝin maldilati, kaj varmigi la ŝtopilon per bolanta akvo, por ĝin dilati. Dum mi metis glaciaĵojn kun iom da akvo en la kaserolon, la servistino varmigis akvon en metala poto sufiĉe granda por meti la kaserolan fundon kun la gluiĝinta ŝtopilo.
Mi ne ŝatas ke oni uzu vitrajn kaserolojn kaj potojn en la kuirejo ĉar ili havas etan varmo-konduktivon, multe da energio perdiĝas, tamen, por la elpensita solvo-procedo, tio eble utilis, ĉar la varmo celita por la ŝtopilo nur tro malrapide atingis la kaserolon kaj kontraŭis ĝian malvarmon kaj malgrandiĝon.
Feliĉe la metodo funkciis. La du partoj ne disiĝis senhelpe (la temperatura diferenco ne estis sufiĉe granda), sed jam mia forto sufiĉis por facile disigi ilin.

120 jarojn ekde la naskiĝo de Niels Bohr

Du jarojn antaŭ la publika apero de La Internacia Lingvo, naskiĝis la dana fizikisto Niels Hendrik David BOHR. Morgaŭ, 7^a de oktobro, estos la 120^a datreveno de lia naskiĝo.
Li ricevis la Nobel-premion pri fiziko en la jaro 1922 pro sia ellaboro de teoria modelo pri la strukturo kaj funkciado de la atomo, kaj en tiu sama jaro naskiĝis sia filo Aage Niels, kiu ankaŭ ricevis Nobel-premion pri fiziko, en la jaro 1975, pro laboro pri la atomnuklea strukturo.
Niels Bohr komencis studi fizikon en la Universitato de Kopenhago kiel 18-jarulo, kaj post tri jaroj li jam finis sian unuan interesan esploron, ĉi-okaze pri la surfaca tensio de l' akvo, laboraĵo premiita far la Reĝa Dana Akademio de Sciencoj kaj Beletro. La 13^an de majo de 1911 li defendis sian doktorigan verkon "Studo pri la elektrona teorio de metaloj", en kiu jam li rimarkis ke oni povis, per la tiutempa ("klasika") elektrodinamika teorio, proksimume klarigi eksperimentojn pri varmokondukto kaj elektrokondukto, tamen ju pli oni volis klarigi eksperimentojn pri radiado kaj magnetismo, kie gravis pli la atomstrukturo, tiu "klasika" teorio des pli malbone funkciis, kaj tiam li komencis konvinkiĝi pri la neceso ellabori pli bonan modelon pri la atomo.
Niels Bohr perfektigis la priatoman modelon de Ernest Rutherford aplikante kvantumajn konceptojn, kaj tiel ebligis, ekzemple, ekspliki la spektron el hidrogeno. La novan priatoman modelon li prezentis en julio de 1913, en artikolo: "Pri la Konsisto de Atomoj kaj Molekuloj" ["On the Constitution of Atoms and Molecules"], publikigita en revuo de longa titolo: The London, Edinburgh and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science.
Tiu granda fizikisto mortis en Kopenhago la 18^an de novembro de la jaro 1962.